Kako radi doping kontrola: od kucanja na vrata do laboratorijskog nalaza

Doping kontrola nije scena iz filma u kojoj neko upadne u svlačionicu i viče. To je prilično birokratski proces s tačno propisanim koracima, rokovima i granicama izraženim u brojevima. Evo kako stvarno funkcioniše, od trenutka kad ti kontrolor priđe do trenutka kad laboratorija pošalje nalaz.

Ko testira i po kojim pravilima

Okvir postavlja Svjetska antidoping agencija (WADA) kroz Svjetski antidoping kodeks, a testiranja provode nacionalne antidoping agencije, međunarodne federacije i organizatori velikih takmičenja. Lista zabranjenih supstanci objavljuje se najkasnije do 1. oktobra i stupa na snagu 1. januara sljedeće godine. Dakle, mijenja se jednom godišnje i to je jedini datum koji takmičar mora imati u glavi.

Lista ima tri grupe: supstance zabranjene u svako doba (anabolici, hormon rasta, EPO, diuretici i maskirajuća sredstva), zabranjene samo na takmičenju (stimulansi, narkotici, kanabinoidi, glukokortikoidi dati oralno ili injekciono) i zabranjene u pojedinim sportovima (beta-blokatori u streljaštvu, strijeličarstvu, biljaru). Period na takmičenju po pravilu počinje u 23:59 dan prije takmičenja i traje do kraja uzorkovanja poslije njega.

Testiranje na takmičenju i van takmičenja

Testiranje na takmičenju je predvidivo: obično se testiraju prva tri plasirana plus jedan ili dva nasumično izvučena takmičara. Ono što zapravo hvata ljude je testiranje van takmičenja, jer dolazi bez najave, u 6 ujutro, na godišnjem odmoru ili usred pripremnog perioda.

Da bi to bilo moguće, sportisti u registrovanom testnom poolu prijavljuju lokaciju (tzv. whereabouts) svaka tri mjeseca, i to za svaki dan u kvartalu: adresu spavanja, trening, takmičenja i jedan 60-minutni slot između 05:00 i 23:00 u kojem moraju biti dostupni na tačnoj adresi. Tri propusta u 12 mjeseci — bilo koja kombinacija propuštenog testa i neuredne prijave — računaju se kao kršenje pravila, s kaznom od 1 do 2 godine suspenzije. Bez ijedne pozitivne analize.

Kako izgleda sama kontrola, korak po korak

1. Kontrolor te identifikuje i uručuje obavijest. Od tog trenutka si pod stalnim nadzorom i imaš rok, obično do 60 minuta, da se javiš u prostor za kontrolu.
2. Biraš zapečaćenu posudu iz najmanje tri ponuđene i sam provjeravaš da je neotvorena.
3. Mokrenje se posmatra direktno — kontrolor istog spola gleda izlazak uzorka. Nema privatnosti i to je namjerno.
4. Treba minimalno 90 mL urina. Ako daš manje, uzorak se zapečati kao djelimičan i čekaš da sakupiš ostatak.
5. Biraš set bočica A i B, razlijevaš približno 60 mL u A i 30 mL u B, pa ih sam zatvaraš.
6. Kontrolor refraktometrom mjeri specifičnu gustinu; traži se najmanje 1,005. Ako je urin prerijedak, daješ novi uzorak.
7. Na formular upisuješ sve lijekove i suplemente korištene u zadnjih 7 dana i potpisuješ da je postupak bio ispravan.
8. Za krvne uzorke uzima se obično 2 do 3 epruvete po 3–4 mL, uz uslov da nisi trenirao 2 sata prije i da si sjedio mirno 10 minuta.

Šta se dešava u laboratoriji

Uzorci putuju bez tvog imena, samo pod brojem. Analizira se prvo bočica A, uglavnom masenom spektrometrijom (GC-MS/MS i LC-MS/MS), koja detektuje koncentracije reda nanograma po mililitru. Za testosteron se prvo gleda odnos testosterona i epitestosterona; ako pređe 4:1, ide se na analizu izotopa ugljika, koja razlikuje tjelesni od sintetskog hormona.

Ako je nalaz nepovoljan, imaš pravo tražiti otvaranje bočice B i lično prisustvovati tome. B mora potvrditi A, inače slučaj pada. Uzorci se čuvaju i do 10 godina i mogu se retestirati novim metodama — zato se medalje ponekad oduzimaju osam godina nakon takmičenja.

Biološki pasoš

Kad supstanca nestane iz krvi brzo, kao mikrodoze EPO-a, gleda se posredno. Krvni pasoš prati hemoglobin, procenat retikulocita i izračunati OFF-score kroz desetine uzoraka tokom godina. Softver postavlja tvoje lične granice, a odstupanje van njih pregledaju tri nezavisna hematologa. Postoji i steroidni modul koji na isti način prati hormonski profil u urinu.

Suplementi i priče o kontaminaciji

Za razliku od lijekova, suplementi u većini zemalja nemaju obaveznu kontrolu sadržaja. Klasična studija Međunarodnog olimpijskog komiteta analizirala je 634 preparata i našla nedeklarisane prohormone u 14,8% uzoraka; kasnija istraživanja daju slične brojeve, od 10 do 25% zavisno od kategorije. Sportista je odgovoran za sve što uđe u njegovo tijelo, bez obzira na to je li znao. Ako se takmičiš u testiranoj federaciji, jedina razumna strategija je koristiti proizvode s nezavisnom analizom svake šarže i čuvati ambalažu i račun.

Kada kod ljekara

Ako imaš hroničnu bolest koja se liječi zabranjenim lijekom — astma, dijabetes tipa 1, ADHD, hipotireoza, upalna bolest crijeva — trebaš terapijsko izuzeće (TUE). Traži se unaprijed, uz medicinsku dokumentaciju, i odobrava ga komisija ljekara; retroaktivno se priznaje samo u hitnim stanjima.

Nekoliko konkretnih pragova vrijedi znati i prije nego što odeš kod ljekara: salbutamol je dozvoljen do 1600 mikrograma u 24 sata, a najviše 600 mikrograma u bilo kojih 8 sati, i nalaz iznad 1000 ng/mL u urinu se tretira kao sumnjiv. Pseudoefedrin je zabranjen na takmičenju iznad 150 mikrograma po mililitru urina, što se lako postiže punom dozom prehladnog preparata. Zato svakom ljekaru i farmaceutu reci da si testiran sportista prije nego što ti bilo šta prepiše.

Kratko

• Lista zabranjenih supstanci mijenja se 1. januara svake godine — jednom godišnje je pročitaj.
• Testiranje van takmičenja i whereabouts sistem hvataju više ljudi nego kontrole na samom takmičenju; tri propusta u 12 mjeseci nose 1–2 godine suspenzije.
• Standardni urinski uzorak je minimalno 90 mL, uz specifičnu gustinu od najmanje 1,005, i dijeli se na bočice A i B.
• Uzorci se čuvaju do 10 godina i naknadno retestiraju novim metodama.
• Suplementi nisu izgovor: u studijama je 10–25% preparata sadržavalo nedeklarisane supstance, a odgovornost je uvijek na sportisti.